22 September 2016

Il-preparazzjoni tal-ħalib għat-tarbija

L-iġjene

L-iġjene hi essenzjali biex nipproteġu lit-tarbija minn mard infettiv (bħal gastroenterite).

1. Aħsel il-flixkun (bi brush) u l-gażaża bl-ilma sħun u s-sapun, u wara sterilizzhom.

2. Għall-ħalib uża ilma tal-flixkun. (Iċċekkja li l-ilma minerali jkun fih anqas minn 200 mg ta' sodium, Na, u anqas minn 250 mg ta' sulphate, SO4, f'kull litru). L-ilma jrid ikun mgħolli.

3. Aħsel idejk sewwa bl-ilma u s-sapun qabel tipprepara l-ħalib.

Kif tħallat il-ħalib

1. L-ewwel itfa’ l-ilma jaħraq (madwar 70C) fil-flixkun eżatt sal-linja; imbagħad itfa’ n-numru preċiż ta’ scoops ta’ trab tal-ħalib. (Issoltu scoop waħda ma’ kull 30 ml ilma). L-iscoop trid tkun mimsuħa (mhux imborġata).

2. Agħlaq il-flixkun bil-gażaża u t-tapp, u ħawwadu sewwa sakemm it-trab jinħall.

3. Kessaħ taħt l-ilma, iċċekkja t-temperatura billi tqattar ftit ħalib fuq il-polz (irid ikun jinħass fietel, mhux sħun), u isqih lit-tarbija. Armi ħalib żejjed li jibqa’.

Għaliex l-ilma jrid ikun jaħraq?

L-Għaqda Dinjija tas-Saħħa tirrakkomanda li l-ilma jrid ikun jaħraq (70C) biex joqtol xi mikrobi li jista’ jkun hemm fit-trab tal-ħalib, speċjalment il-mikrobu Cronobacter sakazakii. Din l-infezzjoni hi rari ħafna, imma tista’ tkun serja, u tiġri l-aktar fi trabi fl-ewwel xahrejn tal-ħajja.

Kif tkun taf li t-temperatura hi 70C? Itfi l-kitla malli tiftaħ tagħli. Stenna bejn kwarta u nofs siegħa. It-temperatura tkun niżlet għal madwar 70C.  Tista’ tuża dan l-ilma jaħraq biex tipprepara l-ħalib jew tista’ tpoġġih ġo thermos biex tużah aktar tard. Attenta minn xi samta.

Tużax ilma jagħli (100C) għax jeqred ħafna mill-vitamini, speċjalment il-vitamini B u C.

Hemm xi ħalib speċjaliżżat li ma jistax jkun preparat b’ilma jaħraq. Aqra sew l-istruzzjonijiet fuq il-prodott li qed tuża.

Nista' nħallat il-ħalib bi ftit ilma jaħraq u nżidu bl-ilma kiesaħ?

Le, għax il-ħalib jiġi aktar konċentrat. Biex jiġi kif suppost, l-ewwel trid titfa' l-ilma eżatt sal-marka, u fuqu titfa' l-iscoops tat-trab tal-ħalib. Il-volum finali jiġi ftit aktar mill-marka.

Nista’ nipprepara l-ħalib u nħallih fil-friġġ?

L-aħjar tipprepara l-ħalib u tisqih mill-ewwel. Fil-prattika ħafna ġenituri jippreparaw il-ħalib minn qabel u jżommuh fil-friġġ sakemm jintuża. Jekk tagħmel hekk agħti attenzjoni speċjali għall-iġjene. Importanti wkoll li tkessaħ il-fliexken bil-ħalib malajr u poġġihom immedjatament fuq in-naħa ta’ wara tal-friġġ. Il-ħalib fil-friġġ irid jintuża fi żmien 24 siegħa.

Aktar informazzjoni

Ktejjeb maħruġ mid-WHO. Ara hawn.

2 September 2016

Ma niskoraġġux lil uliedna

Huwa faċli li aħna l-ġenituri niżbaljaw fit-trobbija ta' wliedna. Ħsibt fuq xi żbalji komuni li nagħmlu.

Protezzjoni żejda
Bil-ħsieb li jipporteġu t-tfal, xi ġenituri jmorru fl-estrem u joħonquhom. Jibżgħu li wliedhom ċkejknin jitħammġu, jweġġgħu jew jimbarxu. Ma jafdawx ‘l uliedhom akbar jieħdu deċiżjoni weħidhom (li ma jieħdux xi żball!) u ma jħalluhomx imorru ħarġa ma sħabhom. Dawn it-tfal ma jħossuhomx fdati u jitilfu kull sens ta’ inizzjattiva.

Bla kontroll
Il-ġenituri jagħtu lit-tfal kulma jridu u jħalluhom jagħmlu kulma jixtiequ. Qatt ma jgħidulhom ‘le’. M’hemmx regoli jew jekk hemm regoli m’humiex inforzati. Qatt ma jingħataw kastig. Qatt ma sofrew il-konsegwenzi ta’ għemilhom u d-deċiżjonijiet tagħhom. Tfal bħal dawn ma jitgħallmux ikunu responsabbli u ma jikkuntentaw ruħhom b’xejn.

Favoritiżmu
Il-ġenituri jippreferu tifel jew tifla aktar minn ħuthom. Lil wieħed dejjem iffaħħruh, u lil ieħor jikkritikawh jew jinjorawh. ‘Kemm iddum biex tifhem! Ara oħtok kemm hi brava!’ Kliem bħal dan inissel għira u rabja.

Misjuqa
Il-ġenituri m’huma qatt sodisfatti. Jekk it-tifel ġab 80 fl-eżami, ‘Stajt mort aħjar!’ Missier jimbotta lit-tifel biex ikun l-aħjar futboller, biex jiġi l-ewwel fil-klassi, jew omm issus wara bintha biex tkun l-isbaħ u l-aħjar fl-iżfin jew il-pjanu. Forsi biex jilħqu f’uliedhom dak li l-ġenituri qatt ma rnexxielhom personalment? It-tfal iħossuhom frustrati li qatt ma jistgħu jogħġbu l-ġenituri.

Xkiel
Il-ġenituri jqisu ‘l uliedhom bħala xkiel. It-tfal jisimgħu kummenti bħal, ‘Nixtiequ niġu, imma kif nistgħu bit-tfal?!’Jew, it-tifel jiġi jurik it-tpinġija li għamel jew il-logħba fuq it-tablet, u minflok tagħtih l-attenzzjoni, tgħidlu, ‘Mhux issa, bħalissa għandi x’nagħmel.’Imbagħad il-ġenituri ma jkunux jistgħu jifhmu għaliex uliedhom jitilfu l-interess fihom.

Id tal-ħadid
Il-ġenituri jmexxu bl-id tal-ħadid. Jikkmandaw b’mod kapriċċjuż. ‘Itfi t-television issa!’ (Jaħasra l-istorja li kien qed jara kien għodda spiċċat! Mhux aħjar tgħidlu, ‘Kif tispiċċa l-istorja, itfi t-television’?).Meta l-ġenituri jkunu riġidi magħhom, it-tfal iħossu li m’humiex stmati b’mod ġust, li l-volontà tagħhom hi misħuqa. Dixxiplina bla ħniena u goffa tixbaħ ħabs minflok iċ-ċint ta’ fuq il-bejt maħsub għall-ġid u l-ħarsien tiegħek.

Skoraġġiment
It-tfal jisimgħu kliem bħal, ‘Int ma tifhimx.’ Jew, ‘Kemm inti injorant.’ Jew jisimgħu l-ġenituri jitkellmu fuqhom, ‘Kemm għandi tifel imqareb!’ Diskors bħal dan huwa skoraġġanti mmens. X’mottiv qed tagħti lit-tfal biex jitgħallmu u jġibu ruħhom aħjar? Minflok tibqa’ ittambar, ‘Kemm inti naughty!’, mhux aħjar tgħidu, ‘Ryan, inti tifel bravu. Jiddispjaċini meta tagħmel hekk. Darb’ oħra terġax, ok?’

Ma’ nħobbokx!
L-omm tgħid lil bintha żgħira: ‘Il-mamà ma tħobbokx jekk tagħmel hekk.’ Mela l-imħabba tiżdied u tonqos skont l-imġieba? Mhux aħjar tgħidilha, ‘Jien inħobbok. Jiddispjaċini jekk tagħmel hekk.’ It-tfal għandhom iħossuhom maħbubin dejjem, speċjalment meta jkunu dixxiplinati.

Għeżież ġenituri, ejja nżommu f'moħħna dak li jgħidilna Alla fl-Iskrittura biex inrabbu 'l uliedna sewwa: "Intom, missirijiet, la ddejjqux lil uliedkom, għax inkella jistgħu jaqtgħu qalbhom" (Kolossin 3:21); "U intom il-missirijiet, iġġarrbuhomx iżżejjed lil uliedkom; iżda rabbuhom fid-dixxiplina u t-twiddib tal-Mulej" (Efesin 6:4).

17 August 2016

Rispett lejn il-ġenituri

X'irrid ngħallem l-aktar lil uliedi? Jien u marti rridu ngħallmuhom jiktbu, jaqraw, ix-xjenza, l-arti, l-istorja, jieħdu ħsieb saħħithom, ikunu soċjevoli u li jgawdu l-ħajja. Imma fuq kollox irridu ngħallmuhom ir-rispett - rispett lejn Alla u lejn il-ġenituri tagħhom. Jekk infallu hawnhekk inkunu fallejna bħala ġenituri.

Kif jistgħu l-ġenituri jgħallmu ‘l uliedhom jirrispettaw lil missierhom u lil ommhom?
  1. Ir-raġel u l-mara għandhom juru rispett lejn xulxin. Ir-raġel jagħti ġieħ lil martu billi jkellimha b’ġentilezza, mingħajr rabja jew għajjat, u jqisha bħala l-maħbuba tiegħu u mhux qisha xi seftura. It-tfal iridu jisimgħuh jgħidilha grazzi u prosit u kemm iħobbha. Il-mara wkoll trid turi rispett lejn ir-raġel u t-tmexxija tiegħu u mhux tikkontradixxi jew timmina dak li jgħid.
  2. Il-ġenituri għandhom jieħdu bis-serjetà r-rwol tagħhom bħala coaches għal uliedhom, u mhux iħalluhom għal rashom u jagħmlu li jridu (x’ħin jorqdu, jistudjaw, jilgħabu, jużaw gadgets, eċċ). Tirrispettah coach ta’ xi sport jekk qatt ma jagħtik direzzjoni, jikkoregik, ifaħħrek u jinkoraġġik?
  3. Il-ġenituri għandhom iżommu kelmithom sew jekk tkun xi wegħda, kif ukoll jekk tkun xi twissija ta’ kastig. Aħjar ma tgħid xejn milli tmur lura minn kelmtek. 
  4. Il-ġenituri għandhom ikollhom il-kuraġġ u l-umiltà jitolbu maħfra meta jiżbaljaw, lil xulxin, u anke lit-tfal tagħhom.
  5. Il-ġenituri għandhom jirrispettaw lil uliedhom billi jkunu ġusti magħhom, jagħtuhom attenzzjoni u jisimgħuhom, u ma jużawx kliem dispreġjattiv ('Kemm inti injorant!'). It-tfal għadhom bżonn tikka kritika kostruttiva imma jeħtieġu muntanja ta' kuraġġ u tifħir mill-mamà u l-papà.
  6. Il-ġenituri għandhom ikunu mudelli għalihom fir-rispett lejn kulħadd. Jekk, ngħidu aħna, hemm kwistjoni mal-għalliema tal-iskola, il-ġenituri għandhom ikellmuha b’rispett u mhux bi glied, u m'għandhomx jitkellmu kontra tagħha quddiem it-tfal.
  7. It-tfal iridu jaraw lill-ġenituri tagħhom jgħixu ħajja onorabbli – fil-bżulija, onestà, ġentilezza u ġenerosità. Ħadd ma jirrispetta bniedem ipokrita, u l-ġenituri ma jistgħux jinħbew jew jilbsu maskra quddiem uliedhom.
  8. It-tfal iridu jaraw lill-ġenituri jagħtu ġieħ lin-nanniet billi jżuruhom, jieħdu ħsiebhom, ikellmuhom b'rispett u jieħdu paċenzja bihom.
  9. Il-ġenituri għandhom jgħallmu lil uliedhom għalfejn messhom juruhom rispett u jobduhom. L-ogħla raġuni huwa l-kmandament t’Alla lit-tfal: weġġaħ lil missierek u lil ommok. Jekk t-tfal jkunu diżubbidjenti lejn il-ġenituri, ikunu qed joħduha kontra Alla, imma meta jirrispettawhom ikunu qed jonoraw lil Alla!
Din l-attitudni tistieden il-barka t’Alla fuqhom fi tfulithom u matul ħajjithom kollha.

21 July 2016

Tingiża ta' traċna

Hawn 4 ħutiet fl-ibħra Maltin li jistgħu iniggżu: adder pike (traċna), weever (sawt), stingray (bonn) u scorpion fish (skorfna).

It-traċna tkun f'qiegħ il-baħar fir-ramel. Wieħed jista' jirfes fuqha u jitniggeż. Ugigħ qawwi ħafna!

Bħala first aid qiegħed is-sieq fl-ilma sħun, imma attent minn xi samta!

Wara l-ewwel għajnuna mur l-isptar, health center jew għand it-tabib għal aktar kura.

9 July 2016

Heart murmur

‘Heart murmur’ huwa ħoss żejjed fil-qalb li t-tabib jisma’ bl-istetoskopju.

Dawn il-mumurs huma komuni ħafna fit-trabi u fit-tfal, u fil-parti l-kbira huma innokwi u ma jfissrux li hemm xi problema fil-qalb. Il-ħoss jiġi miċ-ċirkolazzjoni tad-demm fil-qalb. Dawn il-murmurs jinstemgħu aktar waqt id-deni.

Kultant il-murmur jista’ jfisser problema fl-istruttura tal-qalb, ngħidu aħna toqba jew djuq f’xi valve. Illum hawn rimedju għall-parti l-kbira ta’ dawn il-problemi, u x’uħud minnhom jfiequ weħidhom, mingħajr ma jaffettwaw ħażin is-saħħa tat-tfal.

It-tabib jagħmel evalwazzjoni tas-sinifikat tal-mumur. It-tabib jistaqsi fuq is-saħħa tat-tarbija u jeżaminaha: jiċċekkja l-kulur, in-nifs, il-polz, flimkien mal-kwalita’ tal-ħoss u l-post fejn jinstema’. Minbarra l-eżami kliniku, it-tabib jista’ jirreferi lit-tarbija għal echocardiogram (‘echo’).

L-echo huwa eżami tal-ultrasound (bħal dak li jsir matul it-tqala). Ma jinvolvix raġġi jew uġigħ. It-tabib japplika ġel fuq is-sider, u permezz ta’ probe jkun jista’ jara fuq sceen l-istruttura u l-funzjoni tal-qalb.

Riżultat normali tal-echo jikkonferma li l-murmur huwa innokwu ('innocent' jew 'functional murmur'), u allura ma jkun hemm bżonn xejn aktar. Dawn il-murmurs ġeneralment jitilqu weħidhom meta t-tfal jikbru. Jekk l-echo juri li hemm problema, l-ispeċjalista tal-qalb jinforma lill-ġenituri dwar il-kura meħtieġa jekk ikun hemm bżonn.

Il-ġenituri jinkwetaw ħafna meta t-tabib jgħidilhom li t-tarbija għandha murmur. Tajjeb nirrepeti li l-parti l-kbira ta’ dawn il-murmurs jinstemgħu f’qalb perfettament normali jew bi problemi żgħar, speċjalment jekk it-tarbija tkun b’saħħitha.

1 July 2016

Morning After Pill

Il-‘morning after pill’ (MAP) tintuża bħala kontraċettiv ta’ emerġenza. Hemm żewġ mediċini li jintużaw għal dan l-għan:
  • Levonelle, Plan B One-Step (progestin-only, levonorgestrel), tista’ tittieħed sa’ 72 siegħa (3 ġranet) wara s-sess.
  • ellaOne (antiprogestin, ulipristal acetate), tista’ tittieħed sa 120 siegħa (5 ġranet) wara s-sess.
Kif taħdem?

Bi tlett modi (ara hawn taħt) – primarjament billi twaqqaf jew tittardja l-ovulazzjoni; tista’ taħdem ukoll billi twaqqaf il-fertilizazzjoni u billi ma’ tħallix l-embrijun milli jaqbad mal-utru (implantation). Dan ifisser li kultant il-MAP tista’ taħdem billi tabortixxi l-embrijun fl-ewwel jiem.
  • Depending on where you are in your menstrual cycle, morning-after pills may act by one or more of the following actions: delaying or preventing ovulation, blocking fertilization, or keeping a fertilized egg from implanting in the uterus (link).
  • It works mainly by: Stopping the release of an egg from the ovary. It is possible that Plan B One-Step® may also work by: Preventing fertilization of an egg (the uniting of sperm with the egg); Preventing attachment (implantation) to the uterus (womb) (link).
Il-fuljett ta’ informazzjoni għall-pazjenti tal-elleOne jgħid li “ellaOne is a contraceptive used to prevent a pregnancy from starting.” (link) Wieħed irid jifhem li fil-mediċina t-tqala tibda’ mal-implantation, jiem wara li tkun saret il-fertilizzazzjoni, u allura jiem wara li kien ifformat l-embrijun. Il-kwistjoni etika, pero', mhix meta tibda t-tqala (implantation), imma meta tibda’ il-ħajja individwali (fl-għaqda tal-isperma mal-bajda, il-fertilizzazzjoni).

Kieku l-MAP taħdem biss fuq l-ovulazzjoni, kif tista’ tispjega l-effettivita' tagħha jekk l-mara tkun diġa' ovulat fil-jum li jkun sar is-sess jew fiż-żmien (sa 3 jew 5 ġranet wara s-sess) qabel il-mara tieħu l-pillola?

Ċertament f’xi każijiet il-fertilizzazzjoni tkun diġa’ seħħet fl-intervall bejn is-sess u meta l-mara tieħu l-pillola. F’dawn iċ-ċirkostanzi l-MAP, jekk hi tassew effettiva, tista’ taħdem biss billi ma’ tħallix l-embrijun jaqbad mal-utru u ma jkomplix jiżviluppa. F’kelma waħda, billi tabortixxi l-embrijun, il-ħajja umana fl-ewwel jiem tagħha.