23 November 2016

Tips għall-ġenituri fuq it-tilqim tat-tfal

Dawn huma ġabra ta' pariri prattiċi għall-ġenituri rigward it-tilqim ta' wliedhom.

Appuntament
  • L-ewwel tilqima tingħata fiċ-Ċentru tas-Saħħa, meta t-tarbija jkollha madwar 6 ġimgħat, fl-istess ġurnata tal-viżtà fil-Well Baby Clinic.
  • It-tilqima tal-meninġite fil-privat tista' tinbeda madwar ġimgħa wara.
  • Immarka fil-kalendarju l-appuntamenti li jkun imiss biex ma tinsiex.
  • Informa l-klinika jekk għal xi raġuni ma tkunx tattendi, u biex tingħata appuntament ieħor.
  • Ħu l-ktejjeb tat-tarbija miegħek biex jitniżżlu t-tilqim fih u jkollok rekord tat-tilqim kollu. It-tabib jinforma wkoll in-National Immunisation Services bit-tilqim li jingħata fil-privat.
Qabel it-tilqima
  • Tlibbisx it-tarbija jew it-tfal b'ħafna ħwejjeġ ġoffi. It-tilqima tingħata fil-koxxa tat-tarbija; fit-tfal akbar tingħata fid-driegħ. Evita kmiem twal u ssikkati.
  • Iċċekkja t-temperatura tat-tarbija qabel tmur il-clinic, imma tagħti ebda mediċina.
  • Jekk it-tfal ikunu morda bid-deni, ma jifilħux sew jew jekk ikunu qed jieħdu xi steroids, ikun aħjar li t-tilqima tkun posposta. Jekk ikollhom sintomi ħfief ta' riħ, it-tilqima tista' tingħata xorta waħda. 
  • Għid minn qabel lit-tfal kbar li se jieħdu tilqima. Aħjar ikunu ppreparati.
Waqt t-tilqima
  • It-tfal iħossuk jekk tkun nervuża. Żomm kalma biex it-tfal ma jibżgħux u jkunu kalmi huma wkoll.
  • Żomm it-tifel jew it-tifla sewwa kif tgħidlek in-ners jew it-tabib. Jekk tiddejjaq jew tibża', ħalli f'idejn ħaddieħor.
  • Kun onesta mat-tfal. Aħjar tgħidilhom li se jħossu tingiża żgħira, milli tgħidilhom li mhux se jiġri xejn.
  • Fi ftit mumenti titnaddaf il-ġilda bl-ispirtu u tingħata t-titqiba. Jekk ikun se jingħataw żewġ tilqimiet, l-aħjar li jingħataw immedjatament wara xulxin biex tkun kedda waħda.
  • Meta tingħata t-tilqima, erfa' t-tarbija fi ħdanek, kellimha bil-ħlewwa, u offrilha gażaża. It-tarbija ssoltu tieqaf tibki fi ftit ħin. Toddlers jistgħu jkunu aljenati b'xi ġugarell jew soft toy. Assigura t-tfal akbar li huma lesti u l-uġigħ dalwaqt imur.
Wara t-tilqima
  • Neħħi l-istikka wara xi siegħa.
  • Osserva t-tarbija u t-tfal wara t-tilqima. Fl-ewwel 24 siegħa jista' jitla' ftit deni u jistgħu jkunu xi ftit imdejqin b'xi uġigħ. (It-tilqima tal-MMR tista' tagħti deni minn ħames sa għaxart ijiem wara).
  • Agħti paracetamol jekk ikollhom is-sintomi biss, mhux għal xejn b'xejn. Tista' terġa' tagħti paracetamol wara erba' sigħat jekk ikun hemm bżonn.
  • Kellem it-tabib jekk is-sintomi jippersistu, jew jekk ikun hemm xi nefħa jew ħmura fejn tkun ingħatat it-tilqima.
Ftakar li bit-tilqim inti qed tipproteġi lil uliedek minn mard serju. It-tilqim huwa sinjal ta' kemm tgħożżhom u tħobbhom.

2 October 2016

Kemm ghandhom jieħdu zokkor it-tfal?

It-tfal għandhom jieħdu anqas minn 25g zokkor kuljum, l-ekwivalenti ta’ 6 kuċċarini, skont stqarrija xjentifika mill-American Heart Assosiation (AHA).

Ir-riċerka xjentifika turi li l-konsum ta’ zokkor żejjed huwa marbut ma’ obeżità u xaħam fid-demm – żewġ fatturi ewlenin li jwasslu għall-mard tal-qalb. Tfal ħoxnin li jibqgħu jieħdu zokkor żejjed huma f’riskju li jiżviluppaw id-dijabete.

Fl-Istati Uniti t-tfal jikkonsmaw madwar 80 g zokkor kuljum, li hu aktar minn tlett darbiet l-ammont rikkomandat mill-AHA u l-Għaqda Dinjija tas-Saħħa. Nissuspetta li t-tfal Maltin m’humiex wisq differenti peress li d-dieta tagħhom tinkludi ħafna ikel proċessat, ħlewwiet u xarbiet ħelwin.

Zokkor moħbi

Agħti titwila lejn il-lista qasira ta’ ikel u xarbiet komuni li jieħdu t-tfal. Innota l-ammont kbir ta’ zokkor miżjud fihom – ftakar li t-tfal m’għandhomx jieħdu aktar minn 6 kuċċarini zokkor kuljum.
  • Cocopops 30g - 12g (3 kuċċarini)
  • Dessert Vanilla Yogurt 150g - 22g (5½ kuċċarini)
  • Kinder finger - 7g (2 kuċċarini)
  • Bauli Crossaint - 10g (2½ kuċċarini)
  • Ice Tea 200ml - 10g (2½ kuċċarini)
  • Coke 330ml - 35g (9 kuċċarini)
  • Safari orange 250ml - 27g (7 kuċċarini)
  • Benna Chocolate Milk Drink 200ml - 24g (6 kuċċarini)
Tajjeb nibdew nagħtu aktar każ tal-informazzjoni fuq il-prodotti tal-ikel, speċjalment dawk li huma immirati għat-trabi u t-tfal. Ħafna minnhom l-aħjar inħalluhom fuq l-ixkaffa tal-ħanut.

Kif tnaqqas iz-zokkor

Minbarra iz-zokkor u għasel miżjud mal-ikel, irridu noqgħodu attenti għaz-zokkor moħbi f’ħafna prodotti tal-ikel u xarbiet. Dan jgħodd għall-ħlewwiet (bħal pasti, gallettini, kejkijiet, ġelati, ħelu u ċikkulta), kif ukoll għal ikel ieħor li hu meqjus tajjeb għas-saħħa (bħaċ-ċereali tal-breakfast u jogurts). Għandna nevitaw ikel li t-tikketta ta’ informazzjoni tinkludi ammont sostanzjali ta’ brown sugar, corn sweetener, corn syrup, dextrose, glucose, invert sugar, lactose, malt syrup, maltose, molasses, sucrose u fructose.

Sors ewlieni ta’ zokkor miżjud huwa x-xorb – luminati, ice-tea, juices, sports u energy drinks. L-AHA twissi li t-tfal m’għandhomx jieħdu aktar minn tazza (200 ml) luminata fil-ġimgħa. Peress li m’hemmx riċerka biżżejjed fuq sweeteners artifiċjali (bħall-aspartame, saccharine u sucralose), wieħed ma jistax jirrakkomanda dawn il-prodotti bħala alternattiva minflok xarbiet biz-zokkor. L-aħjar xarbiet huma l-ilma frisk u ħalib.

Tfal taħt sentejn

Fl-ewwel sentejn tal-ħajja, il-ġenituri għandhom jevitaw iz-zokkor miżjud jew moħbi fl-ikel. Dan jgħodd għall-gallettina, juices u diversi cereals ħelwin. L-aħjar tagħti weetabix jew oats porridge (meta t-tarbija tkun kapaċi tiekol ikel bil-biċċiet). It-tarbija u t-toddlers għandhom jingħataw ikel nutrittiv li hu tant meħtieġ biex jikbru b’saħħithom u jiżviluppaw sewwa. Barra minn hekk l-ġenituri għandhom idarru lit-tfal minn ċkunithom bi drawwiet tajba tal-ikel. Trabi u tfal żgħar li jingħataw ikel u xorb ħelu jibqgħu jippreferu dan l-ikel fil-bqija ta’ ħajjithom.

Issa huwa l-waqt

L-aħjar mod biex nevitaw iz-zokkor miżjud fid-dieta tat-tfal huwa billi noffrulhom ikel ġenwin bħal frott, ħaxix, wholegrains (bħal ħobż u ross ismar, u għaġin integrali), prodotti tal-ħalib, laħam dejf, tiġieġ u ħut. Il-frott huwa tajjeb avolja fih iz-zokkor, peress li l-frott jinkludi wkoll il-fibra u ħafna vitamini.

Qatt m’huwa tard li ntejbu d-dieta tagħna u ta’ wliedna. It-tnaqqis fiz-zokkor huwa pass ewlieni li rridu nagħmlu – mhux f’ġurnata, imma b’bidliet żgħar – u dan nistgħu nagħmluh billi nieklu aktar ikel bnin, naturali u ġenwin.

Aktar tagħrif

World Health Organisation: LINK
American Heart Association: LINK

22 September 2016

Il-preparazzjoni tal-ħalib għat-tarbija

L-iġjene

L-iġjene hi essenzjali biex nipproteġu lit-tarbija minn mard infettiv (bħal gastroenterite).

1. Aħsel il-flixkun (bi brush) u l-gażaża bl-ilma sħun u s-sapun, u wara sterilizzhom.

2. Għall-ħalib uża ilma tal-flixkun. (Iċċekkja li l-ilma minerali jkun fih anqas minn 200 mg ta' sodium, Na, u anqas minn 250 mg ta' sulphate, SO4, f'kull litru). L-ilma jrid ikun mgħolli.

3. Aħsel idejk sewwa bl-ilma u s-sapun qabel tipprepara l-ħalib.

Kif tħallat il-ħalib

1. L-ewwel itfa’ l-ilma jaħraq (madwar 70C) fil-flixkun eżatt sal-linja; imbagħad itfa’ n-numru preċiż ta’ scoops ta’ trab tal-ħalib. (Issoltu scoop waħda ma’ kull 30 ml ilma). L-iscoop trid tkun mimsuħa (mhux imborġata).

2. Agħlaq il-flixkun bil-gażaża u t-tapp, u ħawwadu sewwa sakemm it-trab jinħall.

3. Kessaħ taħt l-ilma, iċċekkja t-temperatura billi tqattar ftit ħalib fuq il-polz (irid ikun jinħass fietel, mhux sħun), u isqih lit-tarbija. Armi ħalib żejjed li jibqa’.

Għaliex l-ilma jrid ikun jaħraq?

L-Għaqda Dinjija tas-Saħħa tirrakkomanda li l-ilma jrid ikun jaħraq (70C) biex joqtol xi mikrobi li jista’ jkun hemm fit-trab tal-ħalib, speċjalment il-mikrobu Cronobacter sakazakii. Din l-infezzjoni hi rari ħafna, imma tista’ tkun serja, u tiġri l-aktar fi trabi fl-ewwel xahrejn tal-ħajja.

Kif tkun taf li t-temperatura hi 70C? Itfi l-kitla malli tiftaħ tagħli. Stenna bejn kwarta u nofs siegħa. It-temperatura tkun niżlet għal madwar 70C.  Tista’ tuża dan l-ilma jaħraq biex tipprepara l-ħalib jew tista’ tpoġġih ġo thermos biex tużah aktar tard. Attenta minn xi samta.

Tużax ilma jagħli (100C) għax jeqred ħafna mill-vitamini, speċjalment il-vitamini B u C.

Hemm xi ħalib speċjaliżżat li ma jistax jkun preparat b’ilma jaħraq. Aqra sew l-istruzzjonijiet fuq il-prodott li qed tuża.

Nista' nħallat il-ħalib bi ftit ilma jaħraq u nżidu bl-ilma kiesaħ?

Le, għax il-ħalib jiġi aktar konċentrat. Biex jiġi kif suppost, l-ewwel trid titfa' l-ilma eżatt sal-marka, u fuqu titfa' l-iscoops tat-trab tal-ħalib. Il-volum finali jiġi ftit aktar mill-marka.

Nista’ nipprepara l-ħalib u nħallih fil-friġġ?

L-aħjar tipprepara l-ħalib u tisqih mill-ewwel. Fil-prattika ħafna ġenituri jippreparaw il-ħalib minn qabel u jżommuh fil-friġġ sakemm jintuża. Jekk tagħmel hekk agħti attenzjoni speċjali għall-iġjene. Importanti wkoll li tkessaħ il-fliexken bil-ħalib malajr u poġġihom immedjatament fuq in-naħa ta’ wara tal-friġġ. Il-ħalib fil-friġġ irid jintuża fi żmien 24 siegħa.

Aktar informazzjoni

Ktejjeb maħruġ mid-WHO. Ara hawn.

2 September 2016

Ma niskoraġġux lil uliedna

Huwa faċli li aħna l-ġenituri niżbaljaw fit-trobbija ta' wliedna. Ħsibt fuq xi żbalji komuni li nagħmlu.

Protezzjoni żejda
Bil-ħsieb li jipporteġu t-tfal, xi ġenituri jmorru fl-estrem u joħonquhom. Jibżgħu li wliedhom ċkejknin jitħammġu, jweġġgħu jew jimbarxu. Ma jafdawx ‘l uliedhom akbar jieħdu deċiżjoni weħidhom (li ma jieħdux xi żball!) u ma jħalluhomx imorru ħarġa ma sħabhom. Dawn it-tfal ma jħossuhomx fdati u jitilfu kull sens ta’ inizzjattiva.

Bla kontroll
Il-ġenituri jagħtu lit-tfal kulma jridu u jħalluhom jagħmlu kulma jixtiequ. Qatt ma jgħidulhom ‘le’. M’hemmx regoli jew jekk hemm regoli m’humiex inforzati. Qatt ma jingħataw kastig. Qatt ma sofrew il-konsegwenzi ta’ għemilhom u d-deċiżjonijiet tagħhom. Tfal bħal dawn ma jitgħallmux ikunu responsabbli u ma jikkuntentaw ruħhom b’xejn.

Favoritiżmu
Il-ġenituri jippreferu tifel jew tifla aktar minn ħuthom. Lil wieħed dejjem iffaħħruh, u lil ieħor jikkritikawh jew jinjorawh. ‘Kemm iddum biex tifhem! Ara oħtok kemm hi brava!’ Kliem bħal dan inissel għira u rabja.

Misjuqa
Il-ġenituri m’huma qatt sodisfatti. Jekk it-tifel ġab 80 fl-eżami, ‘Stajt mort aħjar!’ Missier jimbotta lit-tifel biex ikun l-aħjar futboller, biex jiġi l-ewwel fil-klassi, jew omm issus wara bintha biex tkun l-isbaħ u l-aħjar fl-iżfin jew il-pjanu. Forsi biex jilħqu f’uliedhom dak li l-ġenituri qatt ma rnexxielhom personalment? It-tfal iħossuhom frustrati li qatt ma jistgħu jogħġbu l-ġenituri.

Xkiel
Il-ġenituri jqisu ‘l uliedhom bħala xkiel. It-tfal jisimgħu kummenti bħal, ‘Nixtiequ niġu, imma kif nistgħu bit-tfal?!’Jew, it-tifel jiġi jurik it-tpinġija li għamel jew il-logħba fuq it-tablet, u minflok tagħtih l-attenzzjoni, tgħidlu, ‘Mhux issa, bħalissa għandi x’nagħmel.’Imbagħad il-ġenituri ma jkunux jistgħu jifhmu għaliex uliedhom jitilfu l-interess fihom.

Id tal-ħadid
Il-ġenituri jmexxu bl-id tal-ħadid. Jikkmandaw b’mod kapriċċjuż. ‘Itfi t-television issa!’ (Jaħasra l-istorja li kien qed jara kien għodda spiċċat! Mhux aħjar tgħidlu, ‘Kif tispiċċa l-istorja, itfi t-television’?).Meta l-ġenituri jkunu riġidi magħhom, it-tfal iħossu li m’humiex stmati b’mod ġust, li l-volontà tagħhom hi misħuqa. Dixxiplina bla ħniena u goffa tixbaħ ħabs minflok iċ-ċint ta’ fuq il-bejt maħsub għall-ġid u l-ħarsien tiegħek.

Skoraġġiment
It-tfal jisimgħu kliem bħal, ‘Int ma tifhimx.’ Jew, ‘Kemm inti injorant.’ Jew jisimgħu l-ġenituri jitkellmu fuqhom, ‘Kemm għandi tifel imqareb!’ Diskors bħal dan huwa skoraġġanti mmens. X’mottiv qed tagħti lit-tfal biex jitgħallmu u jġibu ruħhom aħjar? Minflok tibqa’ ittambar, ‘Kemm inti naughty!’, mhux aħjar tgħidu, ‘Ryan, inti tifel bravu. Jiddispjaċini meta tagħmel hekk. Darb’ oħra terġax, ok?’

Ma’ nħobbokx!
L-omm tgħid lil bintha żgħira: ‘Il-mamà ma tħobbokx jekk tagħmel hekk.’ Mela l-imħabba tiżdied u tonqos skont l-imġieba? Mhux aħjar tgħidilha, ‘Jien inħobbok. Jiddispjaċini jekk tagħmel hekk.’ It-tfal għandhom iħossuhom maħbubin dejjem, speċjalment meta jkunu dixxiplinati.

Għeżież ġenituri, ejja nżommu f'moħħna dak li jgħidilna Alla fl-Iskrittura biex inrabbu 'l uliedna sewwa: "Intom, missirijiet, la ddejjqux lil uliedkom, għax inkella jistgħu jaqtgħu qalbhom" (Kolossin 3:21); "U intom il-missirijiet, iġġarrbuhomx iżżejjed lil uliedkom; iżda rabbuhom fid-dixxiplina u t-twiddib tal-Mulej" (Efesin 6:4).

17 August 2016

Rispett lejn il-ġenituri

X'irrid ngħallem l-aktar lil uliedi? Jien u marti rridu ngħallmuhom jiktbu, jaqraw, ix-xjenza, l-arti, l-istorja, jieħdu ħsieb saħħithom, ikunu soċjevoli u li jgawdu l-ħajja. Imma fuq kollox irridu ngħallmuhom ir-rispett - rispett lejn Alla u lejn il-ġenituri tagħhom. Jekk infallu hawnhekk inkunu fallejna bħala ġenituri.

Kif jistgħu l-ġenituri jgħallmu ‘l uliedhom jirrispettaw lil missierhom u lil ommhom?
  1. Ir-raġel u l-mara għandhom juru rispett lejn xulxin. Ir-raġel jagħti ġieħ lil martu billi jkellimha b’ġentilezza, mingħajr rabja jew għajjat, u jqisha bħala l-maħbuba tiegħu u mhux qisha xi seftura. It-tfal iridu jisimgħuh jgħidilha grazzi u prosit u kemm iħobbha. Il-mara wkoll trid turi rispett lejn ir-raġel u t-tmexxija tiegħu u mhux tikkontradixxi jew timmina dak li jgħid.
  2. Il-ġenituri għandhom jieħdu bis-serjetà r-rwol tagħhom bħala coaches għal uliedhom, u mhux iħalluhom għal rashom u jagħmlu li jridu (x’ħin jorqdu, jistudjaw, jilgħabu, jużaw gadgets, eċċ). Tirrispettah coach ta’ xi sport jekk qatt ma jagħtik direzzjoni, jikkoregik, ifaħħrek u jinkoraġġik?
  3. Il-ġenituri għandhom iżommu kelmithom sew jekk tkun xi wegħda, kif ukoll jekk tkun xi twissija ta’ kastig. Aħjar ma tgħid xejn milli tmur lura minn kelmtek. 
  4. Il-ġenituri għandhom ikollhom il-kuraġġ u l-umiltà jitolbu maħfra meta jiżbaljaw, lil xulxin, u anke lit-tfal tagħhom.
  5. Il-ġenituri għandhom jirrispettaw lil uliedhom billi jkunu ġusti magħhom, jagħtuhom attenzzjoni u jisimgħuhom, u ma jużawx kliem dispreġjattiv ('Kemm inti injorant!'). It-tfal għadhom bżonn tikka kritika kostruttiva imma jeħtieġu muntanja ta' kuraġġ u tifħir mill-mamà u l-papà.
  6. Il-ġenituri għandhom ikunu mudelli għalihom fir-rispett lejn kulħadd. Jekk, ngħidu aħna, hemm kwistjoni mal-għalliema tal-iskola, il-ġenituri għandhom ikellmuha b’rispett u mhux bi glied, u m'għandhomx jitkellmu kontra tagħha quddiem it-tfal.
  7. It-tfal iridu jaraw lill-ġenituri tagħhom jgħixu ħajja onorabbli – fil-bżulija, onestà, ġentilezza u ġenerosità. Ħadd ma jirrispetta bniedem ipokrita, u l-ġenituri ma jistgħux jinħbew jew jilbsu maskra quddiem uliedhom.
  8. It-tfal iridu jaraw lill-ġenituri jagħtu ġieħ lin-nanniet billi jżuruhom, jieħdu ħsiebhom, ikellmuhom b'rispett u jieħdu paċenzja bihom.
  9. Il-ġenituri għandhom jgħallmu lil uliedhom għalfejn messhom juruhom rispett u jobduhom. L-ogħla raġuni huwa l-kmandament t’Alla lit-tfal: weġġaħ lil missierek u lil ommok. Jekk t-tfal jkunu diżubbidjenti lejn il-ġenituri, ikunu qed joħduha kontra Alla, imma meta jirrispettawhom ikunu qed jonoraw lil Alla!
Din l-attitudni tistieden il-barka t’Alla fuqhom fi tfulithom u matul ħajjithom kollha.

21 July 2016

Tingiża ta' traċna

Hawn 4 ħutiet fl-ibħra Maltin li jistgħu iniggżu: adder pike (traċna), weever (sawt), stingray (bonn) u scorpion fish (skorfna).

It-traċna tkun f'qiegħ il-baħar fir-ramel. Wieħed jista' jirfes fuqha u jitniggeż. Ugigħ qawwi ħafna!

Bħala first aid qiegħed is-sieq fl-ilma sħun, imma attent minn xi samta!

Wara l-ewwel għajnuna mur l-isptar, health center jew għand it-tabib għal aktar kura.